1-тапсырма. Әдебиеттегі айтыс жанры туралы жазылған дереккөздерін пайдаланып, айтыстың қазақ сөз өнеріндегі орны туралы хабарлама дайында. Хабарламада айтыс түрлері мен олардың ерекшеліктері, көркемдік және мазмұндық сипаттары туралы өз ойыңды жаз.

Айтыс — қазақ сөз өнерінің қазынасы

Айтыс — қазақтың ауыз әдебиетінде қалыптасқан, екі ақынның өлеңмен жарысып сөз қағыстыруына негізделген жанр. Айтыскерлер көбіне домбырамен сүйемелдеп, кезекпен суырыпсалып өлең айтады. Олар қарсыласының сөзін іліп әкетіп, ұтымды жауап беруге, тапқырлығы мен ақындық шеберлігін танытуға тырысады.

Айтыстың бірнеше түрі бар. Бәдік айтыс пен жар-жар халықтың тұрмыс-салт дәстүрімен байланысты туған. Қыз бен жігіт айтысында әзіл, жарасымды қағытпа және тапқыр жауап басым болады. Жұмбақ айтыста ақындар жұмбақ жасырып, оның шешімін өлеңмен табады. Ақындар айтысында қарсыластар елдің өмірі, қоғамдағы мәселелер, адам мінезі мен заман жайын сөз етеді. Ал түре айтыс қысқа қайырымдармен жылдам өрбиді, сүре айтыс ұзаққа созылып, кең тақырыпты қамтиды.

Айтыстың көркемдік ерекшелігі — суырыпсалмалық, ұйқастың үйлесімі, бейнелі сөз, теңеу, әзіл мен өткір сын. Ақындар өлең арқылы өз ойын әсерлі жеткізіп қана қоймай, тыңдаушылардың көңілін көтеріп, ой салады. Айтыстың мазмұнында елдік, адамгершілік, әділдік, бірлік пен тұрмыс мәселелері көрініс табады. Сондықтан ол халықтың көзқарасы мен өмірін танытатын өнер түрі де болып саналады.

Менің ойымша, айтыстың қазақ сөз өнеріндегі орны ерекше. Ол — ақындардың шеберлігін сынайтын жарыс қана емес, халықтың үні мен тапқыр ойының көрінісі. Айтыс дәстүрі бүгін де жалғасып, жаңа заманның мәселелерін өлеңмен жеткізуге мүмкіндік береді.

Пайдаланылған дереккөздер: М. Әуезовтің әдебиет тарихы жөніндегі еңбектері; «Қазақ әдебиеті» энциклопедиялық анықтамалығы.