2. Экожүйе ауысымдарының себептерін түсіндіріңіз.

А) Экожүйе ауысымы дегеніміз не? Экожүйенің ауысуына қандай жағдайлар себеп болуы мүмкін?

Экожүйе ауысымы – бұл белгілі бір аумақтағы экожүйенің уақыт өте келе өзгеру процесі. Ол біртіндеп, бірінен соң бірі келетін экожүйенің қауымдастықтарының алмасуымен сипатталады. Экожүйенің ауысуына әсер ететін жағдайлар:

• Табиғи факторлар: климаттың өзгеруі, табиғи апаттар (жер сілкінісі, жанартау атқылауы, су тасқыны, өрт), эрозия, теңіз деңгейінің өзгеруі.
• Антропогендік факторлар: адамның шаруашылық іс-әрекеті (орманды кесу, жайылымды пайдалану, ластану, ауыл шаруашылығы, қала салу).
• Эволюциялық процестер: түрлердің пайда болуы, жойылуы, жаңа ортаға бейімделуі.
• Экожүйеге сырттан әсер етуі: басқа экожүйеден түрлердің келуі немесе кетуі.

В) Экожүйенің ауысуына қандай табиғи себептер әсер етуі мүмкін? Мысалы, климаттың өзгеруі, табиғи апаттар, жануарлар мен өсімдіктердің өзара әрекеттесуі сияқты факторларды талдаңыз.

Табиғи себептер экожүйенің ауысуына әсер етеді:

1. Климаттың өзгеруі: Температураның көтерілуі немесе төмендеуі, жауын-шашынның өзгеруі тірі ағзалардың таралу аймақтарын өзгертеді. Мысалы, жаһандық жылыну кейбір түрлерді суық аймақтарға ығыстырады немесе жойылуға әкеледі.
2. Табиғи апаттар:
   • Жер сілкінісі, жанартау атқылауы: жер бедерін өзгертіп, тірі ағзалардың тіршілік ету ортасын жояды.
   • Су тасқыны, құрғақшылық: су режимін өзгертіп, өсімдіктер мен жануарларға әсер етеді.
   • Өрт: орманды жойып, экожүйенің бастапқы қалпына келуіне көп уақыт кетеді.
3. Жануарлар мен өсімдіктердің өзара әрекеттесуі:
   • Бәсекелестік: екі түр бір ресурсты (азық, мекендеу ортасы) пайдаланса, әлсіз түр ығыстырылады немесе жойылады.
   • Қарым-қатынас: жыртқыш-жемі, паразит-иесі, симбиоз сияқты қарым-қатынастар түрлердің санын реттейді және экожүйенің құрылымын өзгертеді. Мысалы, бір жануардың саны көбейсе, онымен қоректенетін жыртқыштың саны да көбейеді.
   • Инвазивті түрлер: Басқа аймақтан келген жаңа түрлер жергілікті экожүйеде бәсекелестік тудырып, жергілікті түрлерді ығыстыра алады.

Бұл табиғи процестер экожүйенің құрылымы мен қызметін өзгертіп, біртіндеп жаңа экожүйенің қалыптасуына жол ашады.

С) Адамның қызметі экожүйенің ауысуына қалай әсер етеді? Экожүйенің өзгеруіне әкелетін антропогендік факторларға қандай мысалдар келтіруге болады?

Адамның қызметі экожүйенің ауысуына айтарлықтай және көбінесе теріс әсер етеді. Адамның шаруашылық іс-әрекеттері табиғи процестерді бұзып, экожүйенің тепе-теңдігін жояды. Антропогендік факторларға мысалдар:

1. Орманды кесу (дефорестация): Орманды жою топырақ эрозиясына, биоалуантүрліліктің азаюына, климаттың өзгеруіне әкеледі. Орнына ауыл шаруашылығы немесе қала салу сияқты басқа экожүйе пайда болады.
2. Ауыл шаруашылығы: Тыңайтқыштар мен пестицидтерді қолдану топырақ пен суды ластайды, биоәртүрлілікті азайтады. Ірі жайылымдар топырақтың құнарлылығын төмендетеді.
3. Индустрияландыру және урбанизация: Зауыттар мен автокөліктердің шығарындылары ауаны ластайды. Өнеркәсіптік қалдықтар су мен топырақты ластайды. Қалалардың кеңеюі табиғи ландшафтарды жойып, жаңа экожүйелерді (қалалық экожүйе) құрайды.
4. Ластану: Пластик қалдықтары, химиялық заттар, радиоактивті қалдықтар экожүйелерге үлкен зиян келтіреді, түрлерді жойып, тіршілік ету ортасын нашарлатады.
5. Жануарлар мен өсімдіктерді шамадан тыс аулау немесе жинау: Бұл кейбір түрлердің санының күрт азаюына немесе жойылуына әкеледі, бұл қоректік тізбектердегі тепе-теңдікті бұзады.
6. Су ресурстарын басқару: Бөгеттер салу, өзендерді бұру су режимін өзгертіп, су экожүйелеріне әсер етеді.

Бұл факторлар экожүйенің табиғи қалпын бұзып, оның құрылымы мен қызметін түбегейлі өзгертеді, кейде қайтымсыз.

Д) Қазақстан аумағында экожүйе ауысымына байланысты нақты мысал келтіріңіз. Мысалы, Арал теңізінің экологиялық дағдарысы, шөлейттену немесе басқа да экожүйенің ауысуы. Мысалды түсіндіре отырып, оның себептерін және нәтижелерін сипаттаңыз.

Арал теңізінің экологиялық дағдарысы – экожүйенің ауысуына айқын мысал.

Себептері:

1. Суды шаруашылық мақсатта игеру: 1960 жылдары Арал теңізіне құятын Амудария және Сырдария өзендерінің суы егін егуге, әсіресе мақта өсіруге бағытталған жаппай суару жүйелеріне жіберілді. Бұл теңізге келетін су көлемін күрт азайтты.
2. Судың азаюы: Өзендердің суы теңізге жетпей, теңіздің аумағы мен көлемі жылдам азая бастады.

Нәтижелері (экожүйенің ауысуы):

1. Теңіздің тартылуы: Арал теңізі әлемдегі ең үлкен көлдердің бірінен шағын тұзды су қоймаларына айналды. Бұрынғы теңіз түбі құрғап, жаңа ландшафтар пайда болды.
2. Климаттың өзгеруі: Теңіздің жойылуы жергілікті климатты қатайтты. Жазда ыстық, қыста суық болып, жауын-шашын азайды.
3. Топырақ пен судың тұздануы: Теңіздің тартылған түбінен желмен тұзды шаң көтеріліп, ауаны, топырақты және суды ластады. Бұл экожүйенің барлық компоненттеріне әсер етті.
4. Биоалуантүрліліктің жойылуы: Теңізде тіршілік ететін балық түрлері жойылып кетті. Жағалаудағы өсімдіктер мен жануарлар дүниесі де күрт азайды. Балық аулау кәсібі жойылып, бұрынғы балықшы қалалар (Арал, Құмбазар) қаңырап қалды.
5. Экологиялық және әлеуметтік-экономикалық проблемалар: Ластанған су мен ауа халықтың денсаулығына (тыныс алу жолдары, онкологиялық аурулар) зиян келтірді. Халықтың кәсібінен айырылып, көші-қон мәселесі туындады.
6. Жаңа экожүйенің пайда болуы: Бұрынғы теңіз орнында шөлді және шөлейтті ландшафттар, тұзды жазықтар басым экожүйе қалыптасты.

Бұл мысал Арал теңізі экожүйесінің табиғи жағдайынан адам әрекетінен туындаған күрт және теріс ауысуын көрсетеді.