ДЖЫЛНЫ ИЧИНДЕ ОКЪУЛГЪАННЫ КЪАЙЫТАРЫУ ЭМ ТАМАМЛАУ § 50. Морфология бла орфография 1. Морфология айырыу Морфология деб неге айтадыла? Ат, сыфат, санау, алмаш, этим, сёзлеу тилни къайсы кесеклеридиле? Сонгурала, кесекчикле, байламла уа? Междометие тилни къайсы кесеклери ненча къауумгъа юлешинедиле? Тилни магъаналы кесеклери къалай тюрленедиле? Джалгъаныу деб неге айтадыла? Джегилиу деб а? Тилни къайсы кесеклери джалгъанадыла, къайсы кесеклери джегиледиле? 2. Тилни кесеклерини морфология ышанларын къайытарыу Тилни кесеклерини морфология ышанлары къайсы эки къауумгъа бёлюнедиле? Тилни кесеклерини къуру да юсюндe болгъан ышанларындан не билесиз? (Атны, сыфатны, санауну, алмашны, сезлеуню, этимни). Тюрлениучю ышанларындан а? Бош, къош, къурау формалары болгъан тилни къайсы кесеклеридиле? Тилни къуллукъчу кесеклерини къауумларындан не билесиз? Междометиени тилни башха кесеклеринден не башхалыгъы барды? Ол бир джанына нек чыгъады? 195-къ. Айырылыб басмаланнган сёзлени тилни къайсы кесеги

1. Морфология айырыу

Морфология — тилни окъуууну бир бёлюгюдю, ол тилни кесеклерин (сёзлерин) тинтген заманда аланы магъаналарын, формаларын, къуралышларын эмда тилни магъаналы кесеклерини тилде къалай хайырланыуларын тинтген илмуду.

Тилни магъаналы кесеклери — ат, сыфат, санау, алмашла, этишле, шекиллиле.

Кесекчикле (джукъла) — тилни магъаналы кесеклерине кирирге болмайдыла, эмда аланы тилде хайырланыулары аздан-азды.

Междометие — тилни кесеклерине къошулмагъан, тилге тышындан келген, эсебинде, бир затны, бир къауумну аты болмайды.

Тилни кесеклери эки уллу къауумгъа юлешинедиле:

• Магъаналы кесеклери (сёзле): Ат, сыфат, санау, этиш, алмашла, шекиллиле.
• Къуллукъчу кесеклери (сёзле): Джукъла, байламла, чегинеле.

Джалгъаныу — бир кесекни магъанасы бла алай болмай, башха кесеклени тилде хайырланыулары бла танылгъан магъанасы.

Джегилиу — бир кесекни башха кесеклеге кичинден эмда ахыры бла танылгъан магъанасы.

2. Тилни кесеклерини морфология ышанларын къайытарыу

Тилни кесеклери эки уллу къауумгъа бёлюнедиле:

1. Магъаналы кесеклери (сёзле): Ат, сыфат, санау, этиш, алмашла, шекиллиле, междометиеле.
2. Къуллукъчу кесеклери (сёзле): Джукъла, байламла, чегинеле.

Къуллукъчу кесеклерини (джукъланы, байламланы, чегинелени) ышанлары — ала магъаналарын джоймай, башха кесеклеге киришиб, бирге джазылыулары бла байламлыды.

Тюрлениучю ышанлары — бу кесеклени саны, джыны, кёрюмдюлюгю, чегинден, магъанасы, тилден башха затла бла байламлы болгъан ышанларыды.

Бош, къош, къурау формалары болгъан тилни кесеклери — этишле, сыфатла, атла.

Междометиени башха кесеклеринден башхалыгъы — междометиеле тилни магъаналы кесеклерине кирмейдиле, алайдагъы кёрюмдюлюкге, башха магъанагъа кирирге болмайдыла.

195-къ. Айырылыб басмаланнган сёзлени тилни къайсы кесегине кириуюн белгилерге керекди.