КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ 1. Назавіце ўсе самастойныя часціны мовы. 2. Якая часціна мовы называецца прыслоўем? 3. У якія словазлучэнні можа ўваходзіць прыслоўе? Ці можа быць прыслоўе галоўным словам у словазлучэнні? Прывядзіце прыклады. 4. Якімі членамі сказа бывае прыслоўе? 5. Што агульнага ў прыслоўяў з іншымі самастойнымі часцінамі мовы? Чым адрозніваюцца прыслоўі ад іншых самастойных часцін мовы? 6. Якія прыслоўі маюць формы ступеней параўнання? Назавіце спосабы ўтварэння іх форм. 7. Якімі спосабамі і ад якіх часцін мовы ўтвараюцца прыслоўі? 8. З якой мэтай могуць ужывацца прыслоўі ў тэксце? 9. Як пішуцца не (ня), ні з прыслоўямі? Што агульнага ў правілах напі сання не (ня), ні з прыслоўямі, назоўнікамі, прыметнікамі, дзеясловамі? 10. Якія прыслоўі пішуцца праз дэфіс? Словы якіх яшчэ часцін мовы пішуцца праз дэфіс?

1. Назавіце ўсе самастойныя часціны мовы.

   Самастойныя часціны мовы ў беларускай мове:

   • Назоўнік
   • Прыметнік
   • Лічэбнік
   • Займеннік
   • Дзеяслоў
   • Прыслоўе

2. Якая часціна мовы называецца прыслоўем?

   Прыслоўе — гэта нязменная часціна мовы, якая выражае прымету дзеяння, прыметы іншай прыметы або прадмета і адказвае на пытанні як?, дзе?, куды?, адкуль?, калі?, у якой ступені? і інш.

3. У якія словазлучэнні можа ўваходзіць прыслоўе? Ці можа быць прыслоўе галоўным словам у словазлучэнні? Прывядзіце прыклады.

   Прыслоўе можа ўваходзіць у наступныя тыпы словазлучэнняў:

   • Дзеяслоў + прыслоўе (бегчы хутка)
   • Прыслоўе + прыслоўе (вельмі добра)
   • Назоўнік + прыслоўе (кава па-турэцку)
   • Прыметнік + прыслоўе (надзвычай цікавы)

   Прыслоўе не можа быць галоўным словам у словазлучэнні, бо яно заўсёды залежыць ад іншых часцін мовы.

4. Якімі членамі сказа бывае прыслоўе?

   У сказе прыслоўе часцей за ўсё бывае акалічнасцю (Мы хутка скончылі працу) або выказнікам у безасабовым сказе (Мне весела).

5. Што агульнага ў прыслоўяў з іншымі самастойнымі часцінамі мовы? Чым адрозніваюцца прыслоўі ад іншых самастойных часцін мовы?

   Агульнае ў прыслоўяў з іншымі самастойнымі часцінамі мовы:

   • Прыслоўі, як і іншыя самастойныя часціны мовы, маюць лексічнае значэнне.
   • Прыслоўі могуць ужывацца ў якасці членаў сказа.

   Адрозненні прыслоўяў ад іншых самастойных часцін мовы:

   • Прыслоўі — гэта нязменныя часціны мовы (не скланяюцца, не спрагаюцца).
   • Прыслоўі выражаюць прымету дзеяння, стану або іншай прыметы.

6. Якія прыслоўі маюць формы ступеней параўнання? Назавіце спосабы ўтварэння іх форм.

   Формы ступеней параўнання маюць якасныя прыслоўі, утвораныя ад якасных прыметнікаў (хутка — хутчэй).

   Спосабы ўтварэння ступеней параўнання:

   • Просты спосаб: пры дапамозе суфіксаў -ей-, -эй-, -ш- (ціха — ціш).
   • Складаны спосаб: пры дапамозе слоў больш, менш (больш хутка, менш хутка).

7. Якімі спосабамі і ад якіх часцін мовы ўтвараюцца прыслоўі?

   Прыслоўі ўтвараюцца рознымі спосабамі:

   • Суфіксальны спосаб (ад прыметнікаў: ціхі — ціха).
   • Прэфіксальна-суфіксальны спосаб (ад назоўнікаў: верх — зверху).
   • Складанне асноў (ледзь-ледзь).
   • Пераход з іншых часцін мовы (дні напралёт).

8. З якой мэтай могуць ужывацца прыслоўі ў тэксце?

   Прыслоўі ў тэксце выкарыстоўваюцца для:

   • Апісання дзеяння (бегчы хутка).
   • Указання на месца (жыць далёка).
   • Вызначэння часу (прыехаць сёння).
   • Паказу спосабу дзеяння (зрабіць па-новаму).

9. Як пішуцца не (ня), ні з прыслоўямі? Што агульнага ў правілах напісання не (ня), ні з прыслоўямі, назоўнікамі, прыметнікамі, дзеясловамі?

   Не (ня) з прыслоўямі пішацца:

   • Разам: калі прыслоўе не ўжываецца без не (неўзабаве) або калі не можна замяніць сінонімам (нядрэнна = добра).
   • Асобна: калі ёсць супрацьпастаўленне (не далёка, а блізка) або пры ўзмацненні адмаўлення (зусім не цікава).

   Ні з прыслоўямі пішацца заўсёды разам (ніколі, нідзе).

   Агульнае ў правілах напісання не (ня), ні з рознымі часцінамі мовы — гэта залежнасць ад наяўнасці супрацьпастаўлення, магчымасці замены на сінонім і іншых фактараў.

10. Якія прыслоўі пішуцца праз дэфіс? Словы якіх яшчэ часцін мовы пішуцца праз дэфіс?

    Праз дэфіс пішуцца:

    • Прыслоўі, утвораныя ад прыметнікаў і займеннікаў пры дапамозе прыстаўкі па- і суфіксаў -ску, -цку, -і (па-беларуску, па-мойму).
    • Прыслоўі, утвораныя паўторам слоў (ледзь-ледзь, даўно-даўно).

    Праз дэфіс пішуцца таксама некаторыя назоўнікі (сон-трава), прыметнікі (бела-чырвоны) і лічэбнікі (дваццаць пяць).

Ответ: Выдатна! Цяпер ты ведаеш больш пра прыслоўі і іншыя часціны мовы. Працягвай у тым жа духу!