2. Лирика төре: жанрлары, асылы һәм үзенчәлекләре (әдәби әсәрләр мисалында аңлатырга). Урта мәктәптә лирик әсәрләрне уку һәм анализлау алымнары.

Лирика — әдәбиятның кеше кичерешләрен, хисләрен, уйларын һәм күңел халәтен сурәтләүче төре. Лирик әсәрдә вакыйгалардан бигрәк лирик геройның эчке дөньясы, аның тормышка һәм кешеләргә мөнәсәбәте алгы планга чыга. Лирик геройны һәрвакыт шагыйрьнең үзе белән тулысынча тиңләргә ярамый: ул — әсәрдә хисләрен белдерүче образ.

Лириканың төп үзенчәлекләре: хис-кичерешләрнең үзәк урын тотуы; кыска һәм тыгыз эчтәлек; образлы тел, метафора, чагыштыру, эпитет, кабатлау кебек чараларның кулланылуы; ритм, рифм, интонация һәм аваз зохицолының мөһимлеге; пейзаж, деталь, символ аша эчке халәтне күрсәтү. Лирик әсәрдә автор фикере еш кына турыдан-туры түгел, ә образлар һәм интонация аша ачыла.

Лириканың эчтәлеге буенча төрләре: мәхәббәт лирикасы, гражданлык лирикасы, фәлсәфи лирика, пейзаж лирикасы, күңел лирикасы. Мәсәлән, Г. Тукайның «Туган тел» шигырендә туган телгә мәхәббәт һәм рухи якынлык белдерелә; «Пар ат» әсәрендә юл һәм туган як мотивлары лирик геройның уй-хисләре белән үрелә. М. Җәлилнең «Җырларым» шигырендә иҗатка, халыкка һәм көрәшкә тугрылык хисе чагыла.

Лирик жанрлар:

• Шигырь — хис-тойгыларны ритм һәм образлы тел аша белдерүче киң таралган лирик жанр.
• Җыр — көй белән башкаруга җайлашкан, кабатланмалар һәм музыкаль интонация белән аерылып торган әсәр; «Туган тел» — моңа мисал.
• Элегия — уйчан, моңсу кичерешләргә, үткәнне сагынуга яки тормыш турында уйлануга корылган лирик әсәр.
• Гимн — шәхесне, халыкны, илне яки югары идеалны тантаналы рәвештә данлаучы әсәр.
• Сонет — катгый композицион һәм строфик төзелешкә ия булган шигырь жанры.
• Послание — билгеле бер кешегә яки кешеләр төркеменә мөрәҗәгать итеп язылган шигъри әсәр.
• Эпиграмма — кешене яки күренешне кыска, үткен һәм еш кына иронияле итеп тәнкыйтьләүче шигырь.

Урта мәктәптә лирик әсәрне уку һәм анализлау этаплары:

1. Әсәрнең авторы, язылу вакыты һәм кирәкле тарихи-әдәби мәгълүмат белән танышу.
2. Шигырьне башта укытучының яки аудиоязманың сәнгатьле укуында тыңлау, аннары укучыларга кычкырып укыту. Тукталышларга, интонациягә, ритмга һәм төп сүзләргә игътибар итү.
3. Аңлашылмаган сүзләрне һәм тарихи төшенчәләрне аңлату. Шигырьнең темасын һәм лирик герой кичергән төп хисне билгеләү.
4. Текстның композициясен һәм хисләр үсешен күзәтү: строфалар арасында нинди мәгънәви бәйләнеш барлыгын ачыклау.
5. Сурәтләү чараларын табу һәм аларның әсәрдәге вазифасын аңлату. Аларны исемләп кенә санамыйча, хисне яки фикерне ничек көчәйтүләрен күрсәтү.
6. Ритм, рифма, кабатлау һәм интонациянең әсәрнең яңгырашына һәм мәгънәсенә тәэсирен тикшерү.
7. Лирик геройның позициясен һәм автор фикерен тексттагы дәлилләргә таянып аңлату; әсәрне башка уку әсәрләре белән чагыштыру.
8. Йомгакта әсәрнең төп фикерен укучының шәхси тәэсире белән бәйләп белдерү.

Анализ барышында укучыларга әзер нәтиҗәне генә әйттерү түгел, ә һәр фикерне шигырь юллары белән нигезләтү мөһим. Сораулар, чагыштырма уку, сәнгатьле уку, фикер алышу һәм кыска язма җаваплар лирик әсәрне тирәнрәк аңларга ярдәм итә.