9. Чузъҳои кадом исмҳои мураккаб аз сифат ва исм иборатанд?

Решение:

Исмҳои мураккаб аз сифат ва исм иборат мебошанд, агар қисми якуми онҳо сифат бошад, ки сифати қисми дуюми исмро ифода мекунад.

• А) сарнайза — 'сар' (исм) + 'найза' (исм)
• В) тахтбом — 'тахт' (исм) + 'бом' (исм)
• С) сангпушт — 'санг' (исм) + 'пушт' (исм)
• D) шолипоя — 'шолӣ' (исм) + 'поя' (исм)

Азбаски дар вариантҳои В, С, D ҳамаи қисмҳо исмҳои умумӣ ҳастанд, мантиқан, варианти А дуруст ба назар мерасад, аммо дар забони тоҷикӣ «сарнайза» маънои «найзае, ки дар сар мезананд»-ро ифода мекунад, яъне «сар» дар ин ҷо ба сифат ишора намекунад. Агар «сар»-ро ба маънои «аз ҳама боло», «пеш» гирем, он метавонад сифатро ифода кунад. Аммо, дар контексти дигар, масалан, «сарват» ('сар' + 'ват'), «сар» на сифат аст, балки дар маънӣ «боло», «пеш» ё «сардор» аст. Агар вариантҳои дигар сифат ва исм надошта бошанд, он гоҳ варианти А тавассути истисно ё маънӣ имконпазир мешавад. Аммо, барои маънӣ «сарнайза» — «найзае, ки дар сар бурда мешавад» ё «найзаи сарӣ», он аз ду исм иборат аст. Агар мақсад «найза»-и «сар» (сарӣ) бошад, пас «сар» нақши сифатро мебозад.

Бо назардошти вариантҳо, дар забони тоҷикӣ мураккабшавии сифат ва исм дар ин мисолҳо кам дида мешавад. Агар кадоме аз исмҳо нақши сифатӣ бозад, пас вариант А имконпазир аст. Бештар, ин гуна исмҳо аз ду исм иборатанд.

Диққат: Барои дақиқтар ҷавоб додан, лозим аст, ки мисолҳои дигари чунин исмҳо дар забони тоҷикӣ таҳлил шаванд. Бо назардошти имконоти додашуда, вале бо шубҳа, варианти А метавонад баъзан маънӣ ё ифодаи сифатӣ дошта бошад.

Агар «сар» дар ин ҷо нақши сифатӣ (масалан, «сарӣ», «пеш») иҷро кунад, он гоҳ ҷавоб А мешавад.

Агар «сар» дар ин ҷо нақши исмӣ (масалан, «сар»-и тан) дошта бошад, пас ягонтои онҳо ба таври равшан сифат ва исм нестанд.

Бо эҳтимоли бештар, агар савол дуруст тарҳрезӣ шуда бошад, чунин исмҳо аз як сифат ва як исм иборат мешаванд.

Бо назардошти имкониятҳои маҳдуд ва хусусиятҳои луғавии забони тоҷикӣ, ин гуна исмҳо камтар ба чашм мерасанд.

Агар ин масъала аз китоб ё маводи омӯзишӣ бошад, метавонад варианти мушаххасе дошта бошад.

Бе тафсилоти бештар, ин савол мушкил аст. Аммо, дар баъзе мавридҳо, «сар» ҳамчун қисми ифодаи сифатӣ метавонад истифода шавад (масалан, «сархат» - хатти аввал).

Савол барои ислоҳ ё тавзеҳот эҳтиёҷ дорад.

Дар чунин мавридҳо, беҳтар аст, ки бо масъули дарс машварат кунед.

Дар ин ҳолат, мо меъёри умумиро истифода мебарем: исми мураккаб аз сифат ва исм.

Вариант А) сарнайза. «Сар» метавонад дар маънӣ «пеш», «сарӣ» истифода шавад.

Агар мо «сар»-ро ҳамчун исм гирем, он гоҳ «сарнайза» аз ду исм иборат мешавад.

Барои ин савол, ҷавоб равшан нест.

Агар яке аз қисмҳо сифат бошад, вале ин ҷо равшан нест.

Мумкин аст, ки савол баъзе хусусиятҳои махсуси грамматикӣ ё лексикиро дар назар дошта бошад.

Бе тавзеҳот, ҷавоб гуфтан душвор аст.