Билет № 1. 1. Дөньядагы телләрне классификацияләү. 2. Сүз сәнгате буларак фольклор: жанрлары (аерым жанрлар мисалында). Мәктәптә халык авыз иҗаты әсәрләрен өйрәнүнең тәртибе, эзлеклелеге. 3. Җөмләнең төрен билгеләгез, күрсәтелгән сүзгә фонетик анализ ясагыз. Көз кинәт килде, җир туңып та өлгермәде, калын юрган булып кар төште, сиздермәстән көзгә кыш ялганды. (А.Г.)

Дөнья телләрен классификацияләү. Телләрне берничә нигездә төркемлиләр:

• Генеалогик классификация телләрнең тарихи туганлыгын һәм уртак чыганагын исәпкә ала. Мәсәлән, татар теле — төрки телләрнең кыпчак төркеменә керә; рус теле — һинд-европа телләренең славян төркеменә.
• Типологик классификация телләрнең грамматик төзелешен чагыштыра. Морфологик типлар: агглютинатив (татар теле: кушымчалар ялгана), флектив (рус теле), тамыр яки аналитик (кытай теле), полисинтетик телләр.
• Ареаль классификация телләрнең географик таралышын һәм озак аралашу нәтиҗәсендә уртаклашкан үзенчәлекләрен өйрәнә.
• Социолингвистик классификация телләрнең җәмгыятьтәге вазифасын, кулланылышын, рәсми статусын һәм сөйләүчеләр санын исәпкә ала.

Бу классификацияләр бер-берсен алыштырмый: бер телне аларның һәрберсе буенча аерым тасвирларга мөмкин.

Фольклор — сүз сәнгате. Ул халыкның күмәк иҗаты булып, авыздан-авызга тарала һәм буыннан-буынга тапшырыла. Аңа вариантлылык, традицион образлар, халык теле һәм башкару белән бәйләнеш хас.

Төп жанрлар: әкиятләр («Өч кыз»), дастаннар («Идегәй»), риваятьләр һәм легендалар, мәкальләр («Җиде кат үлчә, бер кат кис»), әйтемнәр, табышмаклар, җырлар, бәетләр, такмаклар, мәзәкләр һәм балалар фольклоры. Жанрлар эчтәлеге һәм төзелеше белән аерыла: әкияттә уйдырма вакыйгалар була, мәкаль кыска һәм гомумиләштерелгән нәтиҗә белдерә, җырда хис һәм көй мөһим.

Мәктәптә өйрәнү эзлеклелеге: укучыларның яшенә һәм әзерлегенә туры китереп, таныш һәм кыска жанрлардан катлаулырак әсәрләргә күчү; әсәрнең жанрын һәм контекстын аңлату; укытучы укуы яки тыңлату; эчтәлекне аңлау һәм план төзү; образларны, вакыйгаларны, тел-сурәтләү чараларын һәм жанр үзенчәлекләрен тикшерү; әсәрнең халык тормышы, йолалары һәм кыйммәтләре белән бәйләнешен күрсәтү; сөйләү, сәхнәләштерү яки иҗади эш белән ныгыту. Анализда әсәрнең авыз иҗаты булуын һәм башкарылу үзенчәлеген дә истә тоталар.

Җөмләгә синтаксик характеристика. Җөмлә хәбәр җөмлә, күп хәбәрлекле, тезмә кушма җөмлә. Аның өлешләре бер-бер артлы килгән көзге күренешләрне санап бирә; өлешләр арасында санау һәм вакыт эзлеклелеге бәйләнеше бар. Грамматик нигезләр: «көз килде», «җир өлгермәде», «кар төште», «кыш ялганды». Өлешләр теркәгечсез бәйләнгән, араларына өтер куела.

Күрсәтелгән сүз фотода аерым билгеләнмәгән. Җөмләдәге «көзгә» сүзен анализлыйм: көзгә — [көзгә], 4 хәреф, 4 аваз, 2 иҗек (көз-гә). [ө] — алгы рәт, иренләшкән сузык; [ә] — алгы рәт, иренләшмәгән сузык. [к] — саңгырау тартык; [з] — яңгырау тартык; [г] — яңгырау тартык. Басым, гадәттә, соңгы иҗеккә төшә.