Билет № 2. 1. Тел белемендә төп юнәлешләр һәм мәктәпләр. 2. Лирика төре: жанрлары, асылы һәм үзенчәлекләре (әдәби әсәрләр мисалында аңлатырга). Урта мәктәптә лирик әсәрләрне уку һәм анализлау алымнары. 3. Җөмләнең төрен билгеләгез, күрсәтелгән сүзгә морфемик анализ ясагыз. Ул үз гомерендә бер нәрсәгә яңа-тәнә белән инанды: бәндә җирдән аерылса, нәсел агачы корый, кавем-кабилә үлә. (Ф.С.)

Тел белеменең төп юнәлешләре. Тасвирлама тел белеме телне билгеле бер чорда өйрәнә; тарихи-чагыштырма тел белеме телләрнең үсешен һәм туганлыгын тикшерә; типологик юнәлеш телләрнең төзелешен чагыштыра; структур һәм функциональ юнәлешләр тел берәмлекләренең системадагы бәйләнешен һәм аралашудагы вазифасын өйрәнә. Хәзерге тармакларга социолингвистика, психолингвистика, этнолингвистика, когнитив һәм компьютер тел белеме керә.

Фәнни мәктәпләр: Казан лингвистика мәктәбе (И.А. Бодуэн де Куртенэ, Н.В. Крушевский; фонема һәм тел системасын өйрәнүгә зур өлеш керткән); Мәскәү һәм Петербург мәктәпләре; Женева мәктәбе (Ф. де Соссюр); Прага структурализмы; Копенгаген мәктәбе; Америка дескриптив лингвистикасы. Мәктәпләр телне өйрәнүдәге принциплары һәм алымнары белән аерыла.

Лирика. Лирик әсәрдә авторның яки лирик геройның хис-тойгысы, кичереше һәм уйлары үзәккә куела; вакыйгалар эпик әсәрдәгедәй киң итеп сөйләнми. Төп үзенчәлекләре — субъективлык, эмоциональлек, образлы тел, ритм һәм еш кына рифма. Жанрлары: лирик шигырь, җыр, элегия, гимн, багышлау, сонет, эпиграмма. Мәсәлән, Г. Тукайның «Туган авыл» шигырендә туган якка мәхәббәт чагыла; М. Җәлилнең «Моабит дәфтәрләре» әсәрләрендә шәхси кичерешләр белән бергә батырлык һәм азатлык идеяләре ачыла.

Урта мәктәптә өйрәнү алымнары: әсәр язылган чор һәм автор турында кыскача мәгълүмат бирү; шигырьне сәнгатьле уку яки тыңлату; темасын, төп хисен һәм лирик геройны билгеләү; композицияне, образларны, лексик-сурәтләү чараларын, ритм-рифманы тикшерү; тексттан дәлилләр китереп аңлату; әсәрнең идеясе һәм укучыда тудырган тәэсире турында фикер алышу. Укучыларга шигырьне үзләре сәнгатьле укырга һәм хис-кичерешне текстка таянып аңлатырга мөмкинлек бирелә.

Җөмләгә синтаксик характеристика. Җөмлә хәбәр җөмлә, катлаулы төзелешле кушма җөмлә. Беренче өлешнең нигезе — «ул инанды»; ике нокта инануның эчтәлеген аңлаткан өлешне кертә. «Бәндә җирдән аерылса» — шарт рәвешле иярчен җөмлә; «нәсел агачы корый, кавем-кабилә үлә» — нәтиҗәне белдерүче баш җөмләләр, үзара тезүле бәйләнештә. Димәк, кушма җөмләдә теркәгечсез аңлату бәйләнеше дә, ияртүле һәм тезүле бәйләнешләр дә бар.

Фотода морфемик анализ ясалырга тиешле сүз аерым күрсәтелмәгән; тексттагы «гомерендә» сүзенә үрнәк анализ: гомер-е-н-дә. «Гомер» — тамыр; «-е» — III зат тартым кушымчасы; «-н-» — тартымлы исемгә килеш кушымчасы ялганганда килгән бәйләгеч аваз; «-дә» — урын-вакыт килеше кушымчасы.

«Яңа-тәнә» рәвешендәге сүз рәсемдә шулай ук укыла, ләкин ул контекстта аңлашылмый. Бу сүздә басма хатасы бармы-юкмы икәнен ачыклау һәм нәкъ шуңа анализ ясау өчен шул өлешнең төгәлрәк рәсеме кирәк.