Билет № 3. 1. Фонетика, аның өйрәнү объекты. Сузык һәм тартык фонемаларның составы, саны, закончалыклары. 2. Эпик төр: төп үзенчәлекләре, жанрлары (әдәби әсәрләр мисалында аңлатырга). Эпик төр жанрларының үзенчәлекләрен исәпкә алып уку һәм анализлау тәртибе. 3. Җөмләнең төрен билгеләгез, күрсәтелгән сүзгә морфологик анализ ясагыз. Язу танымаса да, ана йөрәге аның нәрсә турында икәнен сизде, тез буыннарының җәгәрә китте, ләкин күзенә яшь килмәде. (М.М.)

Фонетика телнең аваз төзелешен: сөйләм авазларын һәм фонемаларны, иҗекне, басымны, интонацияне өйрәнә. Татар әдәби телендә гадәттә 9 сузык фонема күрсәтелә: [а], [ә], [о], [ө], [у], [ү], [ы], [э], [и]. Сузыклар телнең күтәрелеше, рәт һәм иренләшүенә карап аерыла. Тартыклар ясалу урыны, ясалу ысулы һәм яңгырау-саңгыраулык буенча төркемләнә; мәктәп классификациясендә татар телендә 28 тартык аваз күрсәтелә.

Төп фонетик закончалыклар: сузыклар гармониясе (рәт гармониясе, өлешчә ирен гармониясе), тартыкларның ассимиляциясе һәм чиратлашуы, авазларның сөйләмдәге позициягә карап үзгәрүе, иҗек һәм басым үзенчәлекләре. Татар телендә басым еш кына соңгы иҗеккә төшә, әмма кушымчаларга һәм аерым сүзләргә бәйле искәрмәләр бар.

Эпик төр кеше һәм җәмгыять тормышындагы вакыйгаларны хикәяләү аша сурәтли. Анда хикәяләүче, сюжет, персонажлар, вакыт һәм урын мөһим. Жанрлары: әкият, хикәя, повесть, роман, новелла, эпопея, дастан. Мәсәлән, Г. Тукайның «Шүрәле» әсәре — шигъри әкият; Ф. Әмирханның «Хәят» әсәре — повесть; татар әдәбиятында роман жанрына Г. Ибраһимовның «Алмачуар» әсәрен мисал итеп китерергә мөмкин.

Уку һәм анализлау тәртибе: жанрны һәм тарихи-әдәби контекстны билгеләү; әсәрне аңлап уку; вакыйгалар эзлеклелеген һәм конфликтны ачыклау; сюжет элементларын, хикәяләүче позициясен, персонажларны һәм аларның үзгәрешен тикшерү; вакыт-урынны, тел-сурәтләү чараларын һәм жанрга хас билгеләрне анализлау; тексттан дәлилләр табып тема, идея һәм автор позициясе турында нәтиҗә ясау. Әкияттә фантастик элементларга, хикәядә төп вакыйгага, романда киң колачлы сюжет һәм күпкатлы образларга аеруча игътибар бирелә.

Җөмләгә синтаксик характеристика. Бу — хәбәр җөмлә, катнаш бәйләнешле күп иярченле кушма җөмлә. Беренче иярчен өлеш: «Язу танымаса да» — кире шарт/каршылык мәгънәсе; баш өлешнең нигезе — «ана йөрәге сизде». «Аның нәрсә турында икәнен» өлеше «сизде» хәбәренә эчтәлекне тулыландыра. Аннан соң «тез буыннарының җәгәрә китте» өлеше теркәгечсез килгән; соңгы өлеш «ләкин» каршы кую теркәгече белән бәйләнгән: «күзенә яшь килмәде».

Соралган сүз рәсемдә аерым билгеләнмәгән. «Буыннарының» сүзенә морфологик анализ: исем; уртаклык, җансыз, конкрет исем; баш килештәге «буын» сүзеннән ясалган күплек форма, III зат тартымлы, иялек килешендә. Составы: буын-нар-ы-ның (тамыр + күплек кушымчасы + III зат тартым кушымчасы + иялек килеше кушымчасы).

«Җәгәрә» сүзенең язылышы һәм җөмләдәге бәйләнеше фотода ачык түгел. Әгәр биредә башка сүз яки басма хатасы булса, аны төгәл анализлау өчен бу юлны якыннан төшереп җибәрергә кирәк.